Zabytki i miejsca pamięci

Serce Starego Sącza bije za tymi murami od 6 lipca 1280 r., kiedy księżna Kinga oddała klaryskom miasto i 28 wsi. Gotycki kościół z piaskowca konsekrował w 1332 r. biskup Jan Grot, a w kaplicy spoczywają relikwie świętej fundatorki, strzeżone przez lipową figurę z ok. 1470 r.

Na przełomie XVI i XVII w. kardynał Radziwiłł kazał podwyższyć mury i wybić w nich strzelnice, a Jan di Simoni przebudował klasztor w kamieniu. Wnętrze olśniewa barokiem: ambona „Drzewo Jessego” z 1671 r. i marmurowe ołtarze warsztatu Baltazara Fontany. Siostry przetrwały kasatę józefińską, pożar 1764 r. i dwie wojny – i modlą się tu do dziś.

Fara pamięta czasy, gdy pleban Jakub pisał się w 1299 r. plebanus de Antiqua Civitate. Pierwotnie nosiła wezwanie św. Elżbiety i św. Małgorzaty – ciotki i siostry Kingi. Ogień nawiedzał ją wielokrotnie: po najeździe Ścibora w 1410 r., w wielkim pożarze 1644 r. i w klęsce 1795 r.

Każdy raz mieszczanie dźwigali ją z ruin. Wieżę wzniósł Paweł Beber (choć niektórzy datują ją wcześniej), a w 1679 r. Jan Głowiński zbudował organy, które do dziś śpiewają podczas festiwalu „1679.org”.

Prawie hektar kocich łbów – po przebudowie ok. 1 250 000 kamieni – i z każdego narożnika po dwie ulice, jak przystało na miasto lokowane wedle wzorów spiskich i węgierskich. Rynek wytyczono jeszcze za Kingi, a regularny kształt nadała mu druga lokacja z lat 1357–1358.

Stał tu ratusz – od 1750 r. murowany, z wieżą i kramami – lecz pochłonął go pożar 1795 r. i nigdy go nie odbudowano. Zostały studnia z 1848 r., lipy z 1877 r. i niska, parterowa zabudowa, która czyni ten plac jednym z najpiękniejszych w Małopolsce.

Jedyny murowany dom, który przetrwał wielki pożar 1795 r. Mury ma grube na metr, a posadzkę z rzecznych otoczaków. Skąd nazwa? Jedni mówią – od dołów garbarskich, inni – od aresztu. W międzywojniu rodzina Steireichów prowadziła tu winiarnię.

Od 1956 r. dom gości zbiory szewca Józefa Paszkiewicza, a od 1976 r. Muzeum Regionalne im. Seweryna Udzieli. Można tu spotkać pamiątki po Adzie Sari i ks. Józefie Tischnerze.

Bracia mniejsi przybyli tu jeszcze za Kingi – dwunastu zakonników w zachodniej części miasta, przy kościele św. Stanisława. To ich pióru przypisuje się średniowieczny żywot świętej księżnej.

Austriacy kasowali klasztor krok po kroku: w 1786 r. kościół oddano kolonistom, w 1813 r. spichlerz zajęto na sól, a w 1814 r. odeszli ostatni bracia. W 1831 r. miasto kupiło spichlerz i urządziło w nim ratusz, a w kościele i klasztorze ulokowano sąd z więzieniem.

Rocha i Sebastiana wzywano przeciw zarazie – nic dziwnego, że ich kaplica stała na skraju miasta już pod koniec XVI w. Obecny, kamienny kościółek z absydą ufundowali ksieni Anna Lipska i Samuel Łapka w latach 1643–1644.

Od 1783 r. wokół świątyni rozciąga się stary cmentarz. Spoczywają tu ks. Józef Leopold Kmietowicz, historyk Szczęsny Morawski i kompozytor Jan Joachim Czech, a obok – mauzoleum klarysek.

Żydzi osiedlali się w mieście klarysek późno – jeszcze w 1799 r. nie mieszkał tu żaden. W 1876 r. stanęła drewniana bożnica, a na początku XX w. murowana synagoga według projektu Józefa Kostańskiego, ufundowana przez Barucha Holländera.

W czasie okupacji Niemcy ją zdewastowali, a społeczność, która się w niej modliła, zginęła w sierpniu 1942 r. Dziś stoi opuszczona – cichy świadek, wpisany do rejestru zabytków.

Miasto zabiegało o seminarium od 1894 r. i dopięło swego 5 października 1903 r. Zobowiązało się postawić gmach i dopłacać 1000 złr rocznie. Najpierw uczono w magistracie, a od 1925 r. w nowym budynku, który otrzymał imię Jana Długosza.

Z tych murów wyszły pokolenia nauczycieli Sądecczyzny. Wśród ofiar Katynia i Charkowa było 23 oficerów-absolwentów – upamiętnia ich tablica z 2010 r.

W 1893 r. adwokat Edward Szayer i aptekarz Julian Fijałkowski zwołali 30 osób i założyli gniazdo „Sokoła”. Gmach zaprojektował bezpłatnie architekt Zenon Remi, a kamień węgielny położono 15 maja 1907 r.

Po I wojnie działało tu pierwsze kino w mieście, a przez długie lata – Centrum Kultury i Sztuki im. Ady Sari. Ćwiczono tu ciało i ducha, grano teatr i oglądano filmy.

16 czerwca 1999 r. na starosądeckich błoniach stanęło ponad 600 tys. ludzi, a Jan Paweł II ogłosił Kingę świętą: „Nie lękajcie się być świętymi”. Drewniany ołtarz zaprojektował Zenon Andrzej Remi z Zakopanego, a mensa spoczywała pierwotnie na bryłach soli z Bochni.

Ołtarz miał trafić do Nowego Sącza, ale burmistrz Kuczaj się sprzeciwił i biskup Skworc zdecydował, że zostanie. Dziś to jedyny ołtarz papieski zachowany na miejscu, z muzeum i domem pielgrzyma.

Podanie niesie, że woda wytrysnęła tu na polecenie Kingi. Uczeni widzą w tym raczej pamięć o Młynówce, kanale prowadzonym ze stawu pod Miejską Górą – ale pielgrzymi wciąż przychodzą z butelkami.

Murowana kapliczka z 1779 r. zastąpiła drewnianą. Z tym miejscem wiąże się uzdrowienie prof. Mariana Starczewskiego w 1974 r., uznane za cud potrzebny do kanonizacji.

Zalesione wzgórze (420 m n.p.m.) góruje nad miastem od zachodu. Szukano tu niegdyś grodu kasztelańskiego – bez skutku. Zamiast niego na stoku zachował się cmentarz choleryczny z 1831 r. i kapliczka z 1931 r.

Przez ćwierć wieku działała tu skocznia narciarska, a od 2021 r. wśród drzew biegnie „Leśne Molo”. Uroczysko zajmuje ok. 113 ha w otulinie Popradzkiego Parku Krajobrazowego.

Tam, gdzie w PRL kopano żwir na budowę Nowej Huty, natura upomniała się o swoje. Wyrobiska zarosły, a w wodzie zamieszkały bobry.

W 2018 r. architekci z pracowni 55Architekci poprowadzili tędy kładkę długości ok. 400 m z dwiema czatowniami. Projekt zdobył nagrodę im. Witkiewicza, a ludzie przychodzą tu tłumnie – w pierwszym tygodniu czerwca 2019 r. przyszło 1800 osób.

Na cmentarzu komunalnym przy ul. Węgierskiej austriacki architekt Gustaw Ludwig zaprojektował w 1915 r. kwaterę dla poległych w Wielkiej Wojnie. Później dołączyły do niej groby z II wojny światowej.

To cichy zakątek pamięci, o którym wie niewielu przyjezdnych. Ilu żołnierzy tu spoczywa, wciąż nie ustalono.

17 sierpnia 1942 r. kazano Żydom stawić się na targowicy. Ciężarówki ze starymi i chorymi skręciły ku Popradowi, do zagajnika na Piaskach. Tam rozstrzelano 95 osób. Pozostałych pognano do Nowego Sącza i wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

W lesie nad rzeką stoi pomnik nad mogiłą zbiorową. Co roku 17 sierpnia mieszkańcy przychodzą na Apel Pamięci.

Pierwszy „Sącz” nie leżał tam, gdzie dziś rynek, lecz kilka kilometrów dalej, w północnej części Podegrodzia. Na cyplu odciętym przekopem stało Zamczysko, które spłonęło na przełomie XI i XII w. Ok. 600 m na południe wyrósł większy gród Grobla.

To w Grobli urzędowali kasztelanowie sądeccy. Wał przekładkowy odbudowywano co najmniej czterokrotnie, a u stóp grodu, przy kościele św. Jakuba, rozwinęło się podgrodzie – stąd nazwa Podegrodzie.

Zanim nadeszli Piastowie, władza w kotlinie miała swoją twierdzę nad Dunajcem. Wieloczłonowe grodzisko w Naszacowicach zajmowało ok. 15 ha – było naprawdę ogromne. Wał wznoszono w kilku fazach, a warstwy spalenizny świadczą o burzliwych dziejach.

Archeolodzy z UJ pod kierunkiem Jacka Poleskiego kopali tu od 1983 r. Znaleźli przedmioty z kręgu awarskiego, wielkomorawskiego i starowęgierskiego – znak, że szlaki przez Karpaty były czynne na długo przed Kingą.